 |
| Đường Bí quyết Mạng 04 tuần Tám sáng 11-11, đoạn gần ngã ba Ông Tạ hướng về ngã tư Bảy Nhân từ. Đây là đoạn đường Thiên Lý thời nhà Nguyễn và là trục dọc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Kỳ 1: Thử dựng lại đại đồn Chí Hòa từ... nghĩa trang cũ
Phiên bản đồ quân sự mà trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên tổng hành dinh tướng Charner (chỉ huy lực lượng thủy quân lục chiến tiến công đại đồn Chí Hòa) vẽ là hình ảnh rõ nhất về đại đồn Chí Hòa.
Đại đồn lớn đến mức trong Lịch sử cuộc viễn chinh Nam kỳ năm 1861, Léopold Pallu gọi đó là thành (citadelle).
Đại đồn Chí Hòa lớn gấp 15 lần thành Gia Định
Thành Gia Định bị thất thủ năm 1859 vuông vức, mỗi cạnh khoảng 450m, tổng diện tích khoảng hơn 0,2km2 (hơn 20 ha).
Cụm đồn lũy Chí Hòa chỉ tính riêng khu vực chính (đại đồn) đã gần 3km2 (300 ha).
Những đồn lũy đầu tiên của đại đồn được xây đắp ngay sau khi thành Gia Định thất thủ ngày 14-2-1859. Theo Monographie de la province de Gia Đinh (chuyên khảo về tỉnh giấc Gia Định - 1902), thượng thư bộ Hộ Tôn Thất Hiệp đã sai quân nhân đắp đồn Tiền trên phố Thiên Lý (nay là Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám) đi Tây Ninh. Đồn Hữu (phải) và đồn Tả (trái) nhị bên.
Lúc này quân Pháp đang ở khu vực trọng tâm Sài Gòn.
Nhì bên đã từng đụng độ nhau. Hai bốn tuần sau khi thất thủ Gia Định, 6g sáng 10-4-1859, một hàng ngũ quân Việt trong khoảng đồn Tiền đi Mini Lớn đã bất ngờ đụng một tiểu đội Pháp. Hai bên dàn quân và nổ súng tham gia nhau. Cả nhì bên đều có người chết.
Một năm sau, 16-4-1860, Pháp tấn công chiếm hữu khu vực chùa Cây Mai (góc Nguyễn Thị Nhỏ xíu - Hồng Bàng bây chừ) và chùa Kiểng Phước (theo học giả Vương Hồng Sển và nhà văn Sơn Nam, nằm góc Lý Thường Kiệt - Nguyễn Chí Thanh, có thể ở khu vực Trường ĐH Y dược TP.HCM hiện giờ) mà bộ đội Việt lúc ấy đang đóng quân.
Người Pháp tổ chức tiến công chiếm giữ tiếp đồn Tiền nhưng gặp sự chống trả mạnh bạo của quân dân đại đồn nên đã tổn thất nặng, phải co cụm trở về.
 |
| Quân nhân Pháp (trái), Việt (giữa) và Tây Ban Nha (phải) trong trú đóng khu vực đại đồn Chí Hòa và bao quanh đồn - Ảnh tư liệu |
Triều đình Huế cử Nguyễn Tri Phương vào Nam với chức kinh lược đại thần để yếu tố khiển mọi việc. Ông đã tu sửa, xây dựng vững chắc, diện tích hơn phòng tuyến đồn lũy, sinh ra rõ nét đại đồn Chí Hòa.
Theo phiên bản đồ của Léopold Pallu, đại đồn có hình thang dài, đáy lớn lõm ở giữa (theo hình thế một con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc - con rạch này giờ không còn), cắt qua Cách Mạng Bốn tuần Tám bây chừ ở con đường Bắc Hải. Đáy bé nằm khoảng khu vực đường Trương Công Định, Bàu Cát (Tân Bình).
Đại đồn nằm dài theo con đường Thiên Lý (nay là Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám - trên bản đồ hiện nay chiều dài này khoảng gần 3km). Bản đồ vẽ rất rõ đồn gồm năm khu vực cách quãng nhau theo chiều ngang này; mỗi khu vực như một thành lũy cá biệt, hỗ tương bằng những cánh cổng lớn cam đoan như cổng thành.
Có lẽ kiến tạo này để phòng khi khu vực nào thất thủ, quân đồn trú có thể rút sang khu vực khác và thực tế đã xảy ra tương tự khi Pháp tiến công đại đồn sau này.
Riêng khu vực sau cùng có thêm một tường bao bên trong và hai đồn lớn bên ngoài, theo bạn dạng đồ hiện nay một ở khoảng ngã tư Bảy Hiền khô và một ngay cạnh vòng xoay Lăng Cha Cả. Bạn dạng đồ ghi fort des Mandarins (đồn lãnh đạo).
Đầm Sen gần đại đồn được tận dụng che chắn cạnh dài phía nam đại đồn. Và thực tại, khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công, họ đã phải tiến công vòng qua khu đầm này.
 |
| Đại đồn Chí Hòa (màu cam - khu vực lãnh đạo nằm gần Bà Quẹo - phía bắc đại đồn) và hệ thống đồn lũy xung quanh (đỏ). Giữa các đồn phía nam có thêm nhì lũy dọc và ngang mà bản đồ ghi là phòng tuyến mới (nouvelle ligne). Bản đồ này vẽ thiếu đồn Tây Thới giữa đồn Thuận Kiều và Rạch Tra. Các điểm màu vàng là "phòng tuyến chùa" của liên quân Pháp - Tây Ban Nha. Màu hồng là thành Gia Định thất thủ năm 1859 - Bạn dạng đồ hành binh của Léopold Pallu - Đồ họa: Trị Thiên |
 |
| Vị trí đại đồn Chí Hòa trên phiên bản đồ Sài Gòn và vùng lân cận 1892. Lúc này con rạch thiên nhiên tạo nên góc lõm của đại đồn vẫn còn. Bên hông đại đồn là Đầm Sen. Khi tấn công đại đồn, liên quân Pháp - Tây Ban Nha phải đánh vòng qua đây - Ảnh tư liệu - Đồ họa Trị Thiên |
 |
| Địa điểm đại đồn Chí Hòa trên phiên bản đồ hiện giờ - Đồ họa: Trị Thiên |
13 đồn lũy xum xê quanh quéo đại đồn và áp sát Sài Gòn - Căn tin Lớn
Thật ra, không chỉ co cụm trong khu vực 3km2 đại đồn, tướng Nguyễn Tri Phương còn cho xây dựng thêm hàng loạt đồn lũy mới bảo kê đại đồn trong khoảng vòng ngoài với khuôn khổ giữ vững rất rộng, hàng trăm km2.
Cụ thể, thay cho đồn Cây Mai và đồn Kiểng Phước bị mất, bên cạnh đồn Hữu rất lớn bí quyết đồn Cây Mai (đã bị Pháp chiếm đoạt) gần 2km, ông cho xây đắp bốn đồn khác số đông áp sát nhì đồn cũ, có đồn chỉ phương pháp 400, 500m. Nhì chiến lũy dài khoảng 5km nối các đồn với nhau để bảo kê nhau cùng với bảo vệ trong khoảng xa cạnh phía nam dài 3km.
Mặt bắc đồn cũng có bốn đồn nằm cạnh các con rạch: một đồn nằm ở khu vực cầu Lê Văn Sỹ hiện thời, hai đồn hai bên cầu Kiệu - ba đồn này cách thức thành Gia Định thất thủ khoảng 3km. Một đồn khác rất lớn bạn dạng đồ quân sự của Léopold Pallu ghi fort Annammite (đồn An Nam) nằm giữa rạch Vàm Thuật và cầu kinh Thanh Đa - chúng tôi ước đoán ở khúc nối rạch Lăng và rạch Cầu Sơn, khoảng tuyến đường Nguyễn Xí (Bình Thạnh) hiện nay. Đồn này án ngữ con đường cần thiết đi Biên Hòa, nối với nhóm quân Việt ở thành Biên Hòa chưa bị chiếm đoạt lúc đó.
Nhị đồn khác, một nằm sát khu vực chỉ huy của bộ phận chỉ huy đại đồn (Nguyễn Tri Phương, Tôn Thất Hiệp, Phạm Thế Hiển - bạn dạng đồ ghi là des Mandarins), nay là khoảng ngã tư Bảy Thánh thiện và một nằm gần khu vực vòng xoay Lăng Thân phụ Cả hiện giờ.
 |
| Khu vực ngã tư Bảy Hiền lành về hướng Bà Quẹo bây giờ. Đây là khu vực trung tâm chỉ đạo đại đồn Chí Hòa xưa - Ảnh: M.C. |
 |
| Vòng xoay Lăng Phụ thân Cả sáng 11-11. Khu vực này xưa cũng có đồn cạnh bên khu lăng mộ này để giữ vững quân Pháp trong khoảng hướng Nam Kỳ Khởi Nghĩa và kiểm soát an ninh đồn chỉ đạo ở ngã tư Bảy Hiền hậu - Ảnh: M.C. |
Phía sau đại đồn, về hướng bắc cũng có ba đồn lớn: Thuận Kiều (ở Tân Thới Nhứt, Q.12 hiện nay) và Tây Thới (xã Tân Thới Hai, Hóc Môn), Rạch Tra (nằm giữa địa Hóc Môn - Củ Chi) nhằm hỗ trợ đại đồn cũng như rút quân về phía Tây Ninh khi quan trọng.
Theo nhà văn Phan Trằn Chúc, một vị tướng Pháp lúc đó khen ngợi: "Thấy bề ngoài dụng binh của Nguyễn Tri Phương, người ta phải tin rằng vị nguyên soái anh hùng của nước Nam đã biết phương lược xây đắp lối pháo đài trợ thì thời như Totleben ở Sébastopol, Denfert Rochereau ở Belfort, Osman Pacha trong trận Plevna".
Quân Pháp nhận xét: "Thành lũy của Nguyễn Tri Phương dựng mau như nấm mọc, hễ chỗ nào có lối đi là có ngay chiến lũy ngăn cản".
Có ý kiến nghĩ là sau khi mất thành Gia Định năm 1859, nhà Nguyễn chủ trương "thủ để hòa", nhưng chắc chắn nhóm quân dân Việt khu vực đại đồn Chí Hòa không chỉ thủ mà thực tại đã có lúc tiến công dữ dội hàng ngũ quân Pháp đang chiếm giữ đóng khu vực bên ngoài thành Gia Định và dọc kinh Bến Nghé.
Cụ thể, theo nhà văn Phan Nai lưng Chúc, "sau khi bao vây được quân Pháp, Nguyễn Tri Phương cho quân liều chết dưới mưa đạn để hãm đồn Cây Mai. Trong đêm 3 và 4-7-1860, 3.000 quân của ông đã can trương thu được một đồn lũy do đại úy người Tây Ban Nha Fernandez chỉ đạo với 100 lính Tây Ban Nha và 60 lính Pháp. Trong 04 tuần 11 cùng năm, quân Pháp lại tấn công dữ dội các pháo đài ở Gia Định nhưng quân nhà Nguyễn đã tấn công lui được địch thủ làm quân Pháp bị thiệt hại... (Nguyễn Tri Phương - Nxb Văn Hóa Thông Tin).
Cũng trong khoảng khu vực đại đồn, các hàng ngũ dân binh Việt đã rộng rãi lần bỗng nhập tận nơi quân Pháp trú đóng, như chiều 7-12-1860 nhóm này đã mai phục giết chết đại úy thủy quân lục chiến Barbé khi viên sĩ quan này từ chùa Khải Tường (Trường THPT Lê Quý Đôn, Q.3 hiện nay - trục đường Lê Quý Đôn bên hông Trường THPT Lê Quý Đôn trước 1955, chính quyền Pháp đặt tên là trục đường Barbé) tới đền Hiển Trung (nay thuộc khu vực Bộ Công an trên phố Nguyễn Trãi, Q.1).
Léopold Pallu viết: "Chiều hôm đó, đại úy thủy quân Barbé cưỡi ngựa đi tuần tra như không lệ. Cộng đồng sát nhân rình rập trong một bụi cây... Ông bị đột kích bằng giáo té ngay xuống ngựa. Bạn hữu An Nam liền cắt đầu, bò qua các bụi rậm và cỏ cao đi về giới tuyến cũ của thành Kỳ Hòa (tên người Pháp gọi đại đồn Chí Hòa). Sáng hôm sau, người ta thấy phần cơ thể còn lại (của Barbé) bị bỏ bên vệ tuyến phố...".
Quân dân Việt ở toàn bộ khu vực đồn lũy Chí Hòa cuối năm 1860, theo các tư liệu của người Pháp có khoảng 21.000 quân chính quy và 10.000 quân dân dũng (vốn khiến ở đồn điền nên còn gọi là bộ đội đồn điền, "mến nghĩa khiến cho quân chiêu tập"). Trong khi đó, quân Pháp - Tây Ban Nha lúc cao điểm chỉ có khoảng 800 quân, bị vây chặt đến nỗi sáu, bảy tháng liền không chiếm được thông tin gì trong khoảng phía Pháp.
Ngươc lại, có nhẽ quân dân nhà Nguyễn cũng không nắm hết thực lực địch nên chưa quyết định tổng tấn công tái chiếm hữu thành Gia Định.
"Một thời cơ giải phóng quốc gia đã bị bỏ qua" - rất nhiều các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa của chúng ta đã thốt lên tiếc nuối rẻ về thời kỳ này tương tự.
Đón đọc kỳ 3: Quân Việt ở đại đồn Chí Hòa dũng mãnh hơn quân Tây, khinh thường cái chết và "hình ảnh kỳ lạ" mà quân nhân Pháp - Tây Ban Nha chứng kiến khi tiến công đại đồn Chí Hòa?
Xem thêm: váy ngủ
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét