 |
| Các nghĩa địa ở Sài Gòn năm 1968 - Ảnh tư liệu |
Hố chôn nằm dưới một cái ao trong rừng cao su nơi đây vừa bị đốn bỏ khi xây các khu nhà. Ao khá lớn, rộng khoảng 100m2 nhưng chỉ sâu trên dưới 1m.
Ao nằm trong rừng cao su mát rượi nên đám con nít ở khu Ông Tạ (Tân Bình, TP.HCM) thường tới đây tắm khi trời nóng sốt.
Những bộ xương khô bí ẩn ở các nghĩa trang cũ trước 1975
Chúng tôi không rõ có bao nhiêu bộ xương nơi đây, chỉ thấy có một xe camnhông (camion) Mỹ chở đi số xương khoảng 1/4 xe.
Xương đã ngả màu tiến thưởng và lấy lên một lát là khô ráo ngay chứ không trắng và ẩm như xương người mới chết một vài chục năm. Những người thợ bốc cốt ở cái ao khu vực Phú Thọ trước đây đánh giá: "Xương khô cỡ này thì xưa hàng thế kỷ rồi".
Đám trẻ con Ông Tạ sau đó lượm được vài khẩu súng xưa loại nòng không xẻ rãnh, cái tét nòng, cái gãy đôi mà lực lượng cất mộ mua thấy dưới ao, ném lăn lóc trên bờ.
Một trùng hợp là những ngôi chiêu tập tập thể có những bộ xương khô và ngả quà này không chỉ xuất hiện ở đây mà có cả tại các nghĩa trang của Sài Gòn (đã giải tỏa giữa thập niên 1980) khi các nghĩa địa này sau năm 1955 được chính quyền Sài Gòn quy hoạch trong khoảng những bãi nghĩa trang trong khu vực: đô thành Chí Hòa (nay là khu vực chợ Lê Thị Riêng), Phú Thọ Hòa, Quảng Đông (khu vực Phú Thọ, nay thuộc phố 3, 8, Q.11, TP.HCM), Căn tin Đũi (giữa chợ Hòa Hưng và những nơi công cộng Lê Thị Riêng hiện thời).
Thậm chí khi bãi nghĩa trang mà nay là chợ Phạm Văn Nhị (P.3, Q.Tân Bình) giữa thập kỷ 1960 được một số hội đoàn tín ngưỡng chỉnh trang thành các khu tha ma của hội đoàn chính mình, người ta cũng thấy có hố chôn phổ biến bộ xương khô như vậy trong một khu vực.
Cam kết đây chẳng hề là những bộ xương tự dưng vốn nằm rải rác trong "cánh đồng mồ mả" (plan de mares) mà người Pháp gọi để chỉ khu vực trong khoảng tuyến đường Nguyễn Thị Minh Khai hiện thời lên Hòa Hưng, Phú Thọ... vì không bạn nào chôn người thân trong những hố chôn số đông.
Càng ko phải tuyển mộ cộng đồng "biền tru" (chém ngay không xét xử) sau loàn Lê Văn Khôi 1835 vốn đã xác định ở khu vực Cách thức Mạng Tháng Tám - Điện Biên Phủ - Ba 04 tuần Hai hiện thời (khi đào móng xây dựng lại Bệnh viện Bình Dân năm 1968, bộ đội công binh Đại Hàn đã nhận thấy hàng trăm bộ hài cốt nơi đây).
Theo ông C.N.C (năm 1983-1984 là người đảm nhiệm bốc 7.000 ngôi chiêu tập ở trạm xe buyt Phạm Văn Hai, Q.Tân Bình bây giờ), xương chôn dưới đất vài chục năm thường màu trắng; xương trên dưới 100 năm dù chôn trong đất ẩm, đầm lầy bốc lên khô với tốc độ cao và ngả vàng.
 |
| Khu vui chơi Lê Thị Riêng (Q.10, TP.HCM) sáng 11-11. Trước 1983 là tha ma Đô Thành Chí Hòa, nằm sát và bên ngoài đường Bắc Hải (Q.Tân Bình) - Ảnh: M.C. |
 |
| Ngã ba Bắc Hải - Cách Mạng Bốn tuần Tám sáng 11-11. Con đường Bắc Hải vốn là một phần con rạch thiên nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc và là hào nước cạnh ngang mặt trước đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
 |
| Lòng đường bên hông Trường THPT Nguyễn Thượng Nhân từ trên phố Hoàng Văn Thụ sáng 11-11. Đoạn bóng râm hồi thập niên 1980 vẫn còn là một đoạn kênh Nhiêu Lộc, chạy dài gần đến Bà Quẹo, song song với Bí quyết Mạng 04 tuần Tám. Và đây là một phần cạnh dài phía bắc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Bí hiểm ở đây là gì?
Đại đồn Chí Hòa là hệ thống đồn lũy lớn nhất mà triều đình Huế xây đắp trong nhị năm 1860-1861 ở làng Chí Hòa (nay thuộc huyện Tân Bình và huyện 10, dọc theo Cách thức Mạng Bốn tuần Tám hiện giờ). Đại đồn nằm phía tây bắc thành Gia Định (đã bị Pháp xâm lăng năm 1859) nhằm thực hiện chủ trương "đánh và giữ" của nhà Nguyễn lúc đó.
Báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7-11-1929 post bài thơ Qua Chí Hòa hoài cổ của tác giả Sài Sơn P.H.C.: Nhân thể bước qua thăm cảnh Chí Hòa - Đây nơi chiến địa buổi can qua - Đống xương vô định sương vùi lấp - Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa - Cứu nước chẳng vật nài thân sống thác - Liều mạng không quản sức xông pha! - Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ? - Bể dâu ai oán thay nỗi quốc gia!
Với bài thơ, tác giả đã xác định thi thể của những đấu sĩ Việt vô danh trong cuộc chiến đại đồn Chí Hòa 1861 đã được chôn tập thể ("đống xương vô định") ngay tại khu vực chính mình hi sinh.
Vấn đề này trùng lặp với nội dung lá thư của một người lính Pháp gửi về cho mái nhà mình khi khói lửa trận chiến vừa tan: "Thi thể những người bộ đội An Nam mà con không thể nào không chắc chắn dũng cảm hơn đội quân tấn công (Pháp, Tây Ban Nha...) đã được chôn vùi ngay bên ngoài các tường bao bằng đất của chiến lũy kỳ lạ và cực kỳ to con này, dưới các hào nước quanh co đồn...".
Xưa nay, các nhà nghiên cứu thường chỉ nói toàn cục khu vực đồn lũy lớn nhất của quan quân nhà Nguyễn chống cự lại cuộc xâm lược của người Pháp những năm 1859-1861. chả hạn nhà văn Sơn Nam nói đại đồn ở làng Chí Hòa và Phú Thọ, nằm dọc rạch Nhiêu Lộc, lấy một đoạn các con phố Thiên Lý đi Tây Ninh (nay là Cách mạng Tháng Tám) làm cho trục trung tâm.
Còn theo Địa chí văn hóa TP. HCM, trước đại đồn nằm trong thôn Tân Hưng, đến năm 1836 đổi tên thôn là Hòa Hưng, thuộc tổng Bình Chánh Thượng. Năm 1910, thôn Hòa Hưng thuộc tổng Dương Hòa Thượng, tỉnh Gia Định.
Rực rỡ giới các làng xưa không cụ thể. Con đường sá lúc ấy gần như chỉ là những trục đường mòn mà ngay sau đó người Pháp đã đổi mới hoàn toàn nên các ý kiến về khu vực đại đồn thường chỉ có thể phỏng đoán.
Chúng tôi xin được phụ thuộc những kênh rạch trên bản đồ cuộc chiến thời đó và những "đống xương vô định" để tiếp tục đưa thêm một phác họa khu vực đại đồn xưa.
Theo đó, đại đồn có hình thang mà đáy lớn nằm trên phố Bắc Hải, cắt ngang con đường Cách Mạng Bốn tuần Tám hiện giờ. Bên ngoài đáy lớn này là con rạch gãy cạnh biến thành hào nước tự nhiên cản đà tấn công của đối phương (năm 1862, người Pháp đã biến đoạn hào này thành một đoạn của kinh Vòng Thành (Bao bọc Ngạn - canal de Ceinture. Con kênh này bị lấp lần hồi từ trước 1975, tới nay thì mất hẳn).
Cạnh dọc phía bắc của đại đồn hình thang áp sát kênh Nhiêu Lộc làm cho hào tự nhiên. Con rạch này qua đường Hoàng Văn Thụ, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền lành (đầu thập niên 1980, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Thánh thiện vẫn còn con rạch này. Sinh viên chúng tôi lúc đó khi hớt tóc tiết thường lội qua con rạch để ra con đường Hoàng Văn Thụ).
Cạnh dài này ngưng theo rạch Nhiêu Lộc và cắt ngang Bí quyết Mạng Bốn tuần Tám ở khoảng tuyến phố Trương Công Định hiện nay, xuất hiện cạnh ngang mặt sau đại đồn dài gần 1km.
Trong khoảng đây đồn bẻ xuống phía nam, nối với khu vực ngã ba tuyến phố Lý Thường Kiệt - Bắc Hải bây chừ.
Các tha ma sắm thấy những mồ chôn tập thể với nhưng bộ xương khô xưa cũ đều nằm ngoài hoặc sát cạnh khu vực tường bao đại đồn này.
Không chỉ vậy, bao quanh khu vực tường đất của đại đồn còn khá phổ quát nghĩa trang như nghĩa địa Đất Thánh (nay vẫn còn trên phố Bành Văn Trân), tha ma Ông Tạ (gần ngã ba Ông Tạ, trên phố Phương pháp Mạng Tháng Tám, nay đã giải tỏa), nghĩa địa quân đội Pháp (ở ngã tư Bảy Hiền đức. Khi học Trường trung học Nguyễn Thượng Nhân từ nằm đối diện trước 1975, học sinh chúng tôi thỉnh thoảng qua đây chơi, thấy vài chiêu tập ghi mất năm 1861, năm Pháp tấn công đại đồn Chí Hòa - đã giải tỏa giữa thập niên 1980)...
Khu vực này trùng khớp với quan điểm của đa số nhà phân tích xác định hình dáng cũng như diện tích của đại đồn có chiều ngang khoảng 1km, dài khoảng 3km như trong phiên bản đồ quân sự của trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh tướng Charner và là người trực tiếp tham gia cuộc chiến đại đồn.
 |
| Phiên bản đồ vị trí đại đồn Chí Hòa (màu cam) trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ 1861 của viên sĩ quan nhập cuộc tấn công đại đồn Léopold Pallu de la Barrière |
 |
| Phiên bản đồ Sài Gòn 1892 vẫn còn con rạch gãy cạnh đi ngang tuyến đường Cách Mạng Bốn tuần Tám để chảy vô kênh Nhiêu Lộc bây chừ (lúc ấy còn dài tới gần Bà Quẹo). Bến xe văn hóa Đầm Sen lúc ấy vẫn còn là một cái đầm lớn bên trái con đường Lý Thường Kiệt. Và đây là khu đầm che lấp tự nhiên cho cạnh tây nam của đại đồn Chí Hòa - Đồ họa: Trị Thiên |
Đón đọc kỳ 2: Đại đồn Chí Hòa, chuỗi hệ thống chiến lũy dân quân Việt lớn nhất của nhà Nguyễn cho công cuộc tái chiếm giữ thành Gia Định - Bến Nghé xưa
Có thể bạn quan tâm: váy ngủ nữ
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét