Siêu Tầm Xe Máy: Đại dương Con Rùa lãng mạn ra đời sau kiến tạo táo tợn

Biển Con Rùa nhìn trong khoảng tuyến đường Nguyễn Đình Chiểu - Ảnh: M.C

Ông cụ È Văn D. - dân cư sống từ năm 1945 trên đường Nguyễn Đình Chiểu, gần khu vực hồ Con Rùa hiện giờ - bảo vậy với chúng tôi tham gia sáng 29-10, khi hàng trăm giới trẻ đang tìm tới đây trong một buổi sáng cuối tuần.

Trong khoảng tháp nước "tuyệt đẹp" bị phá bỏ đến tượng Ba Hình... ít người nào nhớ

Trên băng ghế uốn cong lãng mạn đặt bao quanh đại dương, cụ D. kể: "Trước 1956, cái đại dương này bé xíu; giữa có tượng ba bộ đội Pháp bằng đồng, dân Sài Gòn xưa gọi là tượng Ba Hình. Cái bùng binh (round point) bao quanh đại dương xưa gọi là công trường Maréchal Joffre".

Trí tưởng của cụ không sai. Công trường Maréchal Joffre nằm giữa giao lộ, đúng hơn là một ngã tư của ba đoạn đường nay là Phạm Ngọc Thạch và Võ Văn Tần, Trằn Cao Vân, vì nhị tuyến đường sau nằm trên một tuyến phố thẳng)... và là vòng xoay đầu tiên của thành phố Sài Gòn sau khi người Pháp vô.

Lúc trước, bạn dạng quy hoạch Sài Gòn 500.000 dân năm 1862 của sĩ quan công binh Coffin chẳng hề có vòng xoay này.

Bản đồ Sài Gòn 1878 với vòng xoay (dấu chữ thập trên phiên bản đồ) trước tiên của Sài Gòn, bây giờ là Công trường Quốc Tế - hồ Con Rùa. Từ vị trí này lao dốc là trường học Đức Bà (đang xây đắp, năm 1880 mới chấm dứt) - Ảnh tư liệu

Phiên bản đồ quy hoạch Sài Gòn 500.000 dân của Coffin không hề có vòng xoay (bùng binh - round point - hồ Con Rùa bây chừ - Ảnh tư liệu

Trước khi có công trường, nơi đây là một tháp nước được xây đắp trong khoảng năm 1878 để cung cấp nước cho Sài Gòn, với nguồn cung ứng là vài đại dương nước bao quanh mà bây chừ trong khuôn viên Nhà văn hóa Giới trẻ TP.HCM vẫn còn một cái khá lớn (đã được đặt các tấm bêtông phủ lên. Nhiều lúc đồng đội bảo vệ ở đây leo xuống rà soát, có khi bắt được cá hẻn khủng).

Tháp nước (chateau d'Eau) này được người Pháp ngợi ca và in bưu thiếp khá phổ quát: "Một thành quả tuyệt đẹp trên một nền móng rất cao và vững chãi với một cầu thang xoắn ốc gắn vô một cái lồng" (Louise Bourbonnaud - Les Indes et l'Extreme Orient, 1892).

Tháp nước khu vực biển Con Rùa hiện giờ lúc xây dựng ngừng và bình ổn vòng xoay (dòng chữ trong bưu thiếp: rond point: vòng xoay, dân Sài Gòn gọi là bùng binh) đầu tiên của Sài Gòn. Ảnh chụp trong khoảng ngã tư Phạm Ngọc Thạch - Nguyễn Thị Minh Khai bây chừ về phía tháp nước - Ảnh tư liệu

Tháp nước khu vực biển Con Rùa bây chừ đầu thế kỷ 20 nhìn trong khoảng đường Blancubé (trước năm 1975 là tuyến phố Duy Tân, nay là tuyến đường Phạm Ngọc Thạch). Bên trong tháp là con đường xoắn lên trên - Ảnh bưu thiếp

Tháp nước (tháp cao phía trên, phía sau công viên Đức Bà - hiện là khu vực đại dương Con Rùa) trên bạn dạng đồ 3D Sài Gòn năm 1881. Tòa nhà lớn bên trái là dinh Norodom (hiện là hội trường Thống Nhất). Con đường trước dinh Norodom là tuyến đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa bây giờ. Khu nhà cùng trục đường gần đó giờ là Trường THPT Lê Quý Đôn - Bản đồ của đại úy Fauvre

"Công trình tuyệt đẹp" này bị chính người Pháp phá bỏ năm 1921 vì không còn đủ sức đáp ứng đòi hỏi cung ứng nước cho Sài Gòn lúc ấy đã đẩy mạnh.

Tượng Ba Hình biểu trưng cho việc lấn chiếm của người Pháp đến năm 1956 cũng bị chính quyền vietnam Cộng hòa phá bỏ mà không bạn nào luyến nuối tiếc.

Tượng không còn, khu vực này trở thành Công trường Chiến Sĩ với cái đại dương bé dại ở giữa "cốt yếu để dân chúng đi qua nghỉ chân chứ ít người nào xịt vô" - cụ D. bảo.

Kiến tạo táo bạo và lãng mạn Sài Gòn

Cái biển bé dại ấy nằm ai oán hiu dù nằm giữa một "khuông trời đại học" lãng mạn, khi lúc ấy xung quanh nó là một vài trường đại học như Luật, Y, Kiến trúc... và "con đường Duy Tân (nay là Phạm Ngọc Thạch) cây dài bóng mát".

Cho đến giữa thập niên 1960, khu vực này bỗng nhiên như bừng tỉnh với kiến tạo của kiến trúc sư Nguyễn Kỳ. Kiến tạo được lựa chọn trong cuộc thi quy hoạch mới cho một công trường rộng gần 1ha nhưng nằm bi thảm hiu giữa Sài Gòn này.

Nhưng thật sự khu công trường này trở nên sống động và thành kỷ niệm không dễ dàng quên của bao thế hệ người trẻ Sài Gòn khi xa đô thị là cuộc trùng tu, tu sửa từ năm 1972.

Chi tiết là việc dựng thêm giữa hồ các cột bêtông cao nhòng. Trên mỗi cột là năm bàn tay xòe ra đón đỡ một nhụy hoa bêtông bé dại và thon bên trong.

Bên ngoài là vòng xoay giao thông, bên trong đại dương cũng là một chuỗi hệ thống tuyến đường đi bêtông xoắn ốc theo vòng xoay, hướng tới các trụ bêtông và một bia bêtông ghi tên những nước thừa nhận vietnam Cộng hòa lúc ấy.

Bia ghi tên được kiến tạo đặt trên một con rùa lớn bằng hợp kim đồng mà đám học trò chúng tôi khi tới đây đều leo lên cỡi và nghịch phá. Phổ quát người khi tới đây chơi cũng tranh thủ chụp ảnh với con rùa này.

Công trường Chiến Sĩ (nay là Công trường Quốc Tế) trước lúc chỉnh trang giữa thập niên 1960, lúc đó hồ Con Rùa chỉ là một biển nước tí hon chứ không lớn như bây giờ - Ảnh tư liệu

Đại dương Con Rùa lúc mới xây dựng ngừng với con rùa thích hợp kim đồng dưới bia bêtông, đầu rùa hướng về trụ bê tông tròn giữa hồ, hướng tiệm tạm hóa Đức Bà - Ảnh: Wayne Trucke

Những bước chân trước tiên trên đại dương Con Rùa khi mới xây dựng xong - Ảnh: Wayne Trucke

Một góc hồ Con Rùa sáng 29-10. Vết còn lại của lưng con rùa đồng vẫn còn dưới bệ bêtông màu trắng trong ảnh - Ảnh: M.C.

Thế là biển Con Rùa xây dựng thương hiệu, dù tên gọi chính thức của nó cho đến nay vẫn là Công trường Quốc Tế. Thậm chí khi con rùa đồng không còn sau một vụ phá hoại sau năm 1975, người ta vẫn gọi đó là biển Con Rùa - dù hồ ko phải có con rùa thật lẫn rùa đồng nào.

Đôi khi cũng có tuổi teen tinh nghịch thả rùa phóng sinh vô đó, nhưng làm cho sao những chú rùa khổ thân này có thể sống trong một cái đại dương toàn bêtông và thường được khiến cho vệ sinh.

Xin không nói những huyền thoại hư hư thực thực về long mạch, về trấn yểm của tổng thống Việt Nam Cộng hòa lúc bấy giờ, có thể nói hồ Con Rùa mà những bạn teen sắm tới bây chừ có một thiết kế rất táo bạo.

Trong đó ngay khi vừa có mặt trên thị trường 1972, tòa tháp này từng bị la hoảng khi những đoạn đường đi trên hồ uốn lượn mà không phải có lan can phòng chống... té đại dương.

Thế nhưng trong khoảng khi đưa vào sử dụng năm 1972 tới nay, chuyện té hồ dường như chưa bao giờ là vấn nạn cần phải xem xét, dù có thể nhiều khi cũng có khách hàng nào đó hụt chân té xuống cái hồ... cạn sợt này.

Cùng chúng tôi đi trên các con đường bêtông nổi lát đá rửa (để bám chân - được khiến rất cam kết, giờ vẫn vững bền sau gần nửa thế kỷ trên mặt biển và đội mưa nắng), kiến trúc sư trẻ Đậu Việt Đức (Công ty CP nhà Hưng An, Q.Bình Thạnh, TP.HCM) nhận định: "Vị kiến trúc sư kiến tạo nơi đây đã khéo léo dẫn dắt góc nhìn của người đi trên các con đường xoắn ốc trên hồ tới khu trọng điểm (các cột bêtông và bia rùa) nên đã ít đa dạng hạn dè bỉu tai nạn té hồ".

Theo anh, "đây là thiết kế dễ chơi nhưng lãng mạn một cách rất táo bạo - giữa một Sài Gòn ít nhiều Để ý công năng, hình khối lúc ấy; nhất là thực hiện ở một khu vực bỏ ra cho bao người tương hỗ hằng ngày".

Và nét lãng mạn ấy với thử thách của thời điểm đã được xác thực bởi bao thế hệ tuổi teen, học sinh, người địa phương Sài Gòn sắm tới, nhớ về; như một trong những địa điểm đáng yêu nhất Sài Gòn.

...Như buổi sáng cuối tuần phổ biến 29-10, khi chúng tôi đến đây, hàng trăm tuổi teen đang ngồi bên nhau xung quanh và bên trong. Một mái ấm trẻ cùng nhì con bé tung tăng bước vô. Rồi một cặp bạn trẻ đôi mắt ngời hạnh phúc bước lên khối cầu thang trên hồ nhiếp ảnh đám cưới...